उधौली पर्व: उधौली, किराँत समुदायको अत्यन्त पवित्र र महत्वपूर्ण पर्व, नेपालका सांस्कृतिक चाडपर्वहरू मध्ये विशिष्ट पहिचान बोकेको पर्व हो। किराँत सभ्यताको विकास प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित रहेकाले, ऋतु परिवर्तन, वातावरणीय चक्र र कृषिजन्य गतिविधि तिनको जीवनपद्धतिको आधार बने। यही प्रकृतिप्रतिको आस्था, सामञ्जस्य र निर्भरता नै पछि उभौली-उधौलीको परम्परा बनेर संस्थागत रूपमा विकसित भयो। “उधौली” शब्द नै ओर्लनु, तल झर्नु वा उँधो लाग्नु भन्ने अर्थ बोकेको हुँदा, मङ्सिर पूर्णिमा आसपास सुरु हुने जाडो मौसम र जनावर, चराचुरुङ्गी तथा मानव बसोबासको त्रैमासिक ओहोर-दोहोर यस पर्वको सांस्कृतिक आधार बन्यो। आज पनि उधौली किराँत समुदायका लागि केवल चाड होइन-जीवन, प्रकृति र पहिचानको संयोजन हो।
उधौली पर्व किराँत समुदायका लागि सदैव प्रमुख चाडका रूपमा स्थापित रहँदै आएको छ। एकै चाड भए पनि यसलाई विभिन्न किराँत जातिहरुले आफ्नै नाम र पहिचान अनुसार सम्बोधन गर्छन्। लिम्बु समुदायमा उधौलीलाई चासोक तङनाम भनेर चिनिन्छ भने राई समुदायले यसलाई साकेला वा साकेन्वाका नामले पुकार्छन्। त्यस्तै, याख्खा समुदायमा यो पर्व चासुवाको रूपमा प्रचलित छ भने सुनुवारहरूले यसलाई फोलस्याँदर भनी मनाउँछन्। उधौलीसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक अभ्यासहरूका कारण यो पर्व न्वागी पूजा, साकेवा, साखेवा, सिमे, भूमे, भूमिपूजा लगायत अनेकौँ नामले समेत परिचित छ। नाम फरक भए पनि सबै किराँत समुदायमा उधौलीको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामूहिक महत्व समान रूपमा गहिरो छ। प्रकृति र पितृप्रतिको सम्मान, सामूहिक मेलमिलाप, र कृषिप्रधान जीवनशैलीको सम्मान यस पर्वको मूल भावना हो।
किराँत सभ्यता र प्रकृतिसँगको सहजीवन:
किराँत समुदाय मानव सभ्यताका पुराना सभ्यता मध्ये एक मानिन्छ। हिमाल-पहाडको कठिन भौगोलिक बनोटमै उनीहरूको जीवन शैली विकसित भएको हुँदा, यहाँ प्रकृति केवल वातावरण वा संसाधन होइन, भरोसा, जीवन-दात्री र नैतिक शक्तिको स्रोतका रूपमा प्रशंसित छ। मुन्धुम किराँतहरूको प्राचीन मौलिक दार्शनिक ग्रन्थ अनुसार प्रकृतिका हरेक तत्त्वमा जीव-शक्ति वास गर्छ र मानव-प्रकृतिको सम्बन्ध पारस्परिक सम्मानमा टेको दिँदै अघि बढ्छ। यही दर्शनको व्यावहारिक प्रतिबिम्ब नै उधौली हो, जसले बाली पाकेर घर-घर भित्र्याउने समयलाई मात्र होइन, धर्ती माता (प्रकृति) ले वर्षभर दिएको सहायताको आत्मीय धन्यवादलाई पनि समेट्छ।
मुन्धुममा उभौली-उधौलीको दार्शनिक आधार:
किराँत समय-दर्शनमा वर्षलाई दुई चक्रमा विभाजित गरिन्छ- उभौली र उधौली। उभौलीले गर्मीको सुरुवात, खेतीको प्रारम्भ, प्रकृतिको जागरण र आशाको ऋतु प्रतिनिधित्व गर्छ; उधौलीले भने चिसो मौसमको आगमन, कृषि चक्रको समाप्ति, अन्न भित्र्याइको उल्लास, चराचुरुङ्गी तथा पशुपक्षीको ओहोर-दोहोर र पृथ्वीलाई आराम दिने चरणलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। मौसम परिवर्तनलाई प्रकृति-शरीर हुँदै समाज र परिवारको जीवनसम्म कसरी जोडिएको छ भन्ने अवधारणालाई मुन्धुमले अत्यन्त वैज्ञानिक र आध्यात्मिक ढङ्गले व्याख्या गर्छ। उधौली यसै दर्शनको व्यवहारिक निरन्तरता हो, जहाँ जीवन चक्रलाई प्रकृतिसँगको सन्तुलनमा सुम्पिन खोजिन्छ।
उधौलीका पूजा-विधि र सामाजिक अर्थ:
उधौली पर्वको आरम्भ घर-घरमा चुलो पूजाबाट हुन्छ। चुलोलाई किराँत परिवारमा जीवनको केन्द्र मानिन्छ, जहाँ अन्न पाक्छ, परिवार भेला हुन्छ, संस्कार जन्मन्छ र पीढीहरू जोडिन्छन्। त्यसपछि गाउँ वा समुदायका करिब सबैले साकेला थानमा सामूहिक पूजा गर्छन्, जहाँ धर्मगुरुले परम्परागत विधिअनुसार धूप, फूल, अन्न, रक्सी तथा बलि अर्पण गर्दै प्रकृति, भूमी र पुर्खालाई कृतज्ञता प्रकट गर्छन्। न्वागी पूजा नयाँ अन्न पहिलोपटक पुर्खालाई चढाई मात्र पछि परिवारले खाने संस्कार उधौलीको मूल मर्म हो। यसरी अन्न, प्रकृति, समय र पुर्खाप्रतिको गहिरो सम्मानले किराँतहरूको आध्यात्मिक दृष्टिकोणलाई स्पष्ट देखाउँछ, जहाँ मानव अस्तित्व प्रकृतिसँगको सामञ्जस्यमा निर्भर छ।
साकेला नृत्य: संस्कृति, इतिहास र प्रकृतिको सजीव चित्रण:
उधौली पर्वको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष साकेला नृत्य हो, जसलाई राई समुदायमा साकेला/साकेन्वा, लिम्बू समुदायमा च्याब्रुङ नाच, याख्खामा चावाकलाक र सुनुवारमा स्यादर नामले चिनिन्छ। गोलो घेरामा सयौँ मानिसहरू एकै तालमा नाच्दा समुदायको एकता, समानता र परम्पराप्रतिको सम्मान एकैसाथ प्रकट हुन्छ। साकेला नृत्यका हरेक चालहरू प्रकृतिको कुनै न कुनै रूपसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुन्छन्, जस्तै जमिन जोत्नेलाई झल्काउने चाल, बिउ छर्ने मुद्रा, गोडमेल, बाली भित्र्याउने, जनावरका चालहरू, चराचुरुङ्गीको उडान, पानी बग्ने लय, पहाडको स्थायित्व र वन-जङ्गलको लयात्मक हलचल सबै प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। यसले साकेलालाई केवल नृत्य नभई “किराँत सभ्यताको जीवनकथा” बनाइदिन्छ।
विविधता भित्रको एकता: किराँत समुदायका विभिन्न पहिचान:
उधौली एउटै पर्व भए पनि किराँत समुदायका राई, लिम्बू, याख्खा, सुनुवार आदि जातिहरूले आफ्ना मौलिक पहिचान अनुसार यसलाई मनाउँछन्। राई समुदायको ढोल-झ्याम्टा, लिम्बूहरूको च्याब्रुङ, याख्खाको केइलाक र सुनुवारहरूको ढोल-ताल प्रत्येकले उधौलीमा सांस्कृतिक रङ्ग थप्छन्। पहिरनमा यथेष्ट विविधता देखिए पनि त्यो विविधता किराँतहरूको सामूहिक पहिचानलाई विभाजित नगरी झन समृद्ध बनाउँछ। महिलाको चौबन्दी चोली, फरिया, सेउली तथा पहेंलपुर गहना र पुरुषको दौरा-सुरुवाल, बुकी, स्याउला तथा खुकुरीले यो पर्वलाई सौन्दर्यात्मक रूपमा झनै जीवित बनाउँछ।
उधौलीको सामाजिक मूल्य र सामुदायिक प्रभाव:
उधौली केवल धार्मिक संस्कार वा सांस्कृतिक नृत्यमा सीमित छैन। यसले समुदायभित्रको सामाजिक एकता, आपसी विश्वास र मेलमिलापलाई मजबुत बनाउने कार्यसमेत गर्दछ। आफन्त र छिमेकीलाई भेला पारेर परिकार बाँडफाँड गर्ने, वर्षभरिका असमझदारी र मनमुटाव हटाउने, बृद्ध र ज्येष्ठ सदस्यहरूलाई सम्मान दिने र युवा तथा बालबालिकालाई संस्कृतिसँग जोड्ने कार्यमा उधौलीले अत्यन्त महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। चाडको बहाना बनाएर समुदाय, वंश, थर र परिवार सबै एकै ठाउँमा आउने यो अवसर किराँत समाजमा भावनात्मक सम्बन्धलाई दीर्घकालीन रूपमा सुदृढ बनाइदिन्छ।
आधुनिक युग र प्रवासतिर उधौलीको विस्तार:
आजको परिवेशमा किराँत समुदाय नेपालमा मात्रै सीमित छैनन्। प्रवासमा बसेका नेपाली किराँतहरूले पनि उतै उधौली मनाउने परम्परा बनाइसकेका छन्। विदेशमा रहेका संघ-संस्था तथा समुदायहरूले आयोजना गर्ने साकेला नृत्य, सांस्कृतिक कार्यक्रम, पहिरन प्रदर्शन, लोकगीत-लोकवादन र मुन्धुम सम्बन्धी छलफलहरूले युवा पुस्तामा पहिचानप्रतिको गर्व बढाइ दिएको छ। डिजिटल युग आएपछि उधौली अब केवल भौगोलिक उत्सव नभई विश्वव्यापी सांस्कृतिक सम्पर्कको माध्यम पनि बनेको छ।
उधौलीको दार्शनिक महत्व:
उधौलीले मानिसलाई वर्षभरि मेहनतपछि उपलब्ध भएका उपलब्धिहरूप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछ। प्रकृतिसँगको सहजीवन, परम्परासँगको सम्बन्ध, पुर्खासँगको स्मृति र भविष्यप्रतिको दृष्टिकोण सबै उधौलीमा निहित हुन्छन्। यसले मानिसलाई सम्झाउँछ कि सभ्यताको आधार प्रकृतिसँगको सहकार्यमा रहन्छ, र कुनै पनि संस्कृति आफ्ना जरा, परम्परा र मूल पहिचानलाई सम्झँदै मात्र दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ हुन्छ।
निष्कर्ष:
उधौली किराँत समुदायको जीवन, संस्कृति, प्रकृति र पहिचानलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने चाड हो। यसले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सामाजिक एकता, ऐतिहासिक निरन्तरता र सांस्कृतिक गर्वलाई अटूट बनाइराख्छ। संस्कृतिको मूल उद्देश्यमध्ये एउटा हो, अतीतलाई वर्तमानसँग र वर्तमानलाई भविष्यसँग जोड्नु। उधौली यही तीन पुस्ताबीचको पुल बनेर आज पनि उतिकै महत्त्वपूर्ण छ, जति सदियौँअघि थियो।
उधौली त्यो चाड हो, जहाँ मानव श्रमले उत्पादन गरेको अन्न, प्रकृतिले दिएको वातावरण, पुर्खाले दिएको संस्कार र समुदायले दिएको एकता सबै एकै ढिक्कामा मिसिन्छन्। यो चाडले हामीलाई सम्झाउँछ कि प्रकृतिको दान सीमित छैन, त्यसलाई सम्मान र संरक्षणको भावना राखे मात्र जीवन चक्र सन्तुलित रहन्छ।
